Hanes

Mae Castell Newydd Emlyn yn cael ei enw o gantref Emlyn sef ardal weinyddol yn Nyfed canoloesol.  Cafodd y cantref ei wneud yn rhan o’r ffin Normanaidd yn y 12fed Ganrif.


Adpar yw’r rhan o’r dref sydd yn gorwedd ar ochr Ceredigion yr afon.  Gelwir yn Trefhedyn cyn hyn ac roedd yn fwrdeistref Cymreig hynafol annibynnol.

Tyfodd Castell Newydd Emlyn o gwmpas croesfan dros y Teifi, lle roedd ei throelli eang yn gwneud y safle’n leoliad amddiffynnol naturiol.


Wedi’i sylfaenu tua 1240 gan y Tywysog Cymreig, Maredudd ap Rhys, mae castell Castell Newydd Emlyn yn unigryw oherwydd nid oes llawer o gestyll cerrig yng Ngorllewin Cymru.


Yn dilyn nifer o ymosodiadau ac adnewyddiadau dros y canrifoedd dilynol, ffrwydrwyd y castell gan ddefnyddio powdwr gwn ym 1645 yn ystod rhyfel cartref Lloegr.  Heddiw mae ymwelwyr yn gallu cerdded rhwng adfeilion y muriau a phorthdy sydd dal yn sefyll.


Mae’r gatiau draig sydd newydd cael eu gosod yn y castell wedi cael eu hysbrydoli gan chwedl Gwiber Emlyn.  Yn ystod ffair y dref, pan oedd y dref yn llawn pobl, disgynnodd Gwiber yn chwythu mwg a thân ar furiau’r castell ac aeth i gysgu.  Daeth yr olygfa o’r Wiber ar y castell ag ofn i’r dre i ddechrau, ond ar ôl i’r dyfroedd dawelu, ceisiodd nifer o bobl leol ddistrywio ‘r anghenfil ofnadwy.


Aeth milwr at y wiber o gyfeiriad yr afon Teifi a rhoi clogyn coch i arnofio yn yr afon.  Dihunodd y wiber a gweld y clogyn ac aeth i’w ymosod ond saethwyd hi gan y milwr.  Arnofiodd y wiber i lawr yr afon wrth iddi farw.  Mae’r chwedl yn sôn am lawenydd mawr pobl y dref pan welwyd bod yr anghenfil wedi marw.  Heddiw, mae chwedl y ddraig/gwiber olaf yn Nghrymu’n cael ei chadw’n fyw trwy’r cerfluniau a phlaciau sydd yn gorwedd yn adfeilion dramatig y castell.


Yn y 18fed a 19eg ganrif, gwnaeth croesiad yr afon a’r farchnad (sydd yn parhau hyd heddiw) Castell Newydd Emlyn yn dref  bwysig i borthmon am nifer o flynyddoedd a gadawyd etifeddiaeth o Dafarndai.  Fel man casglu ar gyfer moch a gwartheg, roedd Castell Newydd Emlyn yn leoliad strategol i borthmon oedd yn mynd ag anifeiliaid o Orllewin Cymru i farchnadoedd yn Lloegr.


Roedd nifer o bethau hanesyddol yn perthyn i Gastell Newydd Emlyn – Y wasg gyntaf yng Nghymru ym 1719, pwerdy yn cynhyrchu trydan yn 1907.  Rhywbeth arall hanesyddol oedd yr ornest olaf yng Ngheredigion a hynny yn 1814!   Mae’r wyrcws yn hollol wahanol erbyn hyn ac yn cael ei adnabod fel y ffatri gaws, ond mae’r Ysgol Ramadeg a’r Llys dal yna a’r Llys yn gartref i’r llyfrgell erbyn heddiw. 


Mae Neuadd Cawdor gyda’i thŵr cloc addurnedig yn adeilad nodedig ac mae nifer o adeiladau cofrestredig ar ac o amgylch y brif stryd.  Mae Hanes Emlyn wedi’i leoli yn Neuadd Cawdor ac maent yn berchen ar gasgliad gwych o arteffactau, lluniau a phethau cofiadwy yn arddangos hanes lleol.  Gellir archwilio mwy o hanes a phensaernïaeth Castell Newydd Emlyn trwy ddefnyddio app taith dreftadaeth yma.


Mae Castell Newydd Emlyn wedi gefeillio gyda thref o maint tebyg yn Llydaw, Ffrainc sef, Plonevez Porzay a sefydlwyd y bartneriaeth yn 1990.

© Copyright. All Rights Reserved.