fort Y Castell

Ar un adeg, roedd adfeilion hen gastell Castell Newydd Emlyn, ar safle glaswelltog hardd sy'n edrych dros ddolen ar Afon Teifi, yn cael eu byw gan, ymhlith eraill, Syr Rhys ap Thomas, ffrind Harri VII. Byddai'n anodd dychmygu lleoliad mwy tawel na hyn, ac nid yw'n syndod i rywun ddarganfod ei fod wedi'i fwriadu ar un adeg fel canolfan sirol yn hytrach na swydd filwrol. Eto i gyd, cafodd ei gyfran o gyffro yn y Rhyfel Cartref, pan gafodd ei ddal ar ran y brenin a'i ffrwydro â phowdr gwn ar ddiwedd y frwydr. Mae yna olion rhai o'r muriau ac adfeilion y porth. Mae'n arwyddocaol fel yr unig gastell brodorol Cymreig i gael ei adeiladu o garreg yn y rhan hon o Gymru.

Y porthdy dau dyr, sy'n sefyll ar ochr orllewinol y ward fewnol drionglog, yw nodwedd amlycaf y castell. Yn ôl cofnod o 1336, dechreuwyd ei adeiladu yn ystod teyrnasiad Edward II (1307-27) ond ni chafodd ei gwblhau tan 1349. Llawer yn ddiweddarach, tua 1500, cafodd ei newid gan Syr Rhys ap Thomas a fewnosodwyd y ffenestri mawr, gan fod amddiffyn erbyn hynny o lai o bwys na chysur. Mae tyrau'r porthdy yn hanner-wythonglog ar y tu allan ac yn betryal ar y tu mewn ac mae ganddynt siafftiau toiled ar y gogledd a'r de a allai fod yn fewnosodiadau diweddarach. Yng ngloriau ystafell y porthdy gogleddol mae clawr twll archwilio sy'n rhwystro'r fynedfa ar oleddf i seler bwaog eithriadol sydd wedi'i gadw'n dda. Roedd mynediad i lawr uchaf y porthdy trwy risiau allanol wrth ymyl wal ddwyreiniol y tŵr gogleddol, a allai hefyd fod wedi gwasanaethu fel grisiau mynediad i'r rhodfa wal ar y wal len.

I'r de o'r porthdy mae dau floc o waith maen a oedd yn perthyn i dŵr sgwâr, yn ôl pob tebyg o'r 14eg ganrif o ran dyddiad fel y porthdy. Mae darn o fur llen adfeiliedig yn rhedeg o'r tŵr ar hyd ochr ddeheuol y ward fewnol am ryw 23m. Dilynodd fur llen y ward fewnol lethr y pentir ac mae darnau darniog pellach wedi'u cloddio ar y pen dwyreiniol. O arolwg o 1532 gwyddom fod y neuadd wedi'i lleoli ger y porthdy, yn ôl pob tebyg ar yr ochr ddeheuol. Mae'r arolwg ymhellach yn sôn am gapel a oedd yn ffinio â'r neuadd ac yn gorwedd ar lefel y llawr cyntaf uwchben cegin a phantri. Yn ôl pob golwg, roedd adeilad mawr arall wedi'i leoli ar ochr ddwyreiniol y castell. Nid oes unrhyw olion o'r adeiladau hyn yn weddill uwchben lefel y ddaear.

Mae'n debyg i'r castell gael ei sefydlu gan Maredudd ap Rhys tua 1240, ac os felly y mae, mae'n un o'r ychydig gestyll yn Nyfed a adeiladwyd gan y Cymry o garreg. Ei fab, Rhys ap Maredudd, oedd yn berchen ar y castell ym 1287, a newidiodd y castell ddwylo dair gwaith yn ystod ei wrthryfel llwyddiannus yn erbyn coron Lloegr o 1287 i 1289. Ar ôl i Rhys gael ei drechu a'i ladd o'r diwedd, daeth y castell yn eiddo i'r goron ac arhosodd felly tan 1349. Yn ystod y cyfnod hwn, cofnodir tair gwaith adnewyddu, ac yn ystod y cyfnod hwn adeiladwyd y porthdy a sefydlwyd tref newydd y tu allan i furiau'r castell.

Ym 1403, cipiwyd y castell gan Owain Glyndŵr, ond fe'i disgrifiwyd fel adfeilion erbyn 1428. Daeth Syr Rhys ap Thomas i feddiant ac atgyweiriad y castell tua 1500. Newidiodd ddwylo nifer o weithiau cyn y Rhyfel Cartref pan gafodd ei ddal gan y Senedd nes iddo gael ei gipio gan Syr Charles Gerard ym 1644. Gwarchaeodd yr Uwchfrigadydd Rowland Laugharne ar ran y Senedd ym 1645 ond fe'i trechwyd gan Gerard mewn brwydr ffyrnig islaw muriau'r castell. Ar ôl i'r Brenhinwyr ildio'n gyffredinol, cafodd y castell ei ffrwydro i'w wneud yn anamddiffynadwy ac, yn ôl ffynhonnell o 1700, cafodd y castell ei ysbeilio a'i esgeuluso byth ers hynny.

Wedi'i gymryd o Cadw, Parry 1987 - Cestyll Cymru